Πέτρος Καναρίδης
30 Ἰανουαρίου 2026. Γιορτάζουν ἡ Παιδεἰα καὶ τὰ Γράμματα. Τῆς Σοφίας καὶ τῆς Ἀρετῆς τὰ νάματα. Αὐτὰ προάγουν τὸ πνεῦμα, διαπλάθουν τὴν ψυχὴ ἀνορθώνουν τὸ ἦθος, χαλυβδώνουν τὴν βούληση, θεμελιώνουν καὶ γιγαντώνουν τὴν Πίστη. Φορεῖς τῶν Γραμμάτων, τῆς κατά Χριστὸν παιδείας καὶ ἄοκνοι στὴν διακονία τοῦ λαοῦ τοῦ Θεοῦ εἶναι οἱ τρεῖς Οἰκουμενικοὶ Διδάσκαλοι καὶ Ἰεράρχες τῆς Ἁγίας μας Ἐκκλησίας, οἱ τρεῖς μεγάλοι Φωστῆρες τῆς Τρισηλίου θεότητος. Ο ΜΕΓΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ, Ο ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΘΕΟΛΟΓΟΣ ΚΑΙ Ο ΙΩΑΝΝΗΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ, ποὺ χρυσάφι ἦταν τὰ λόγια του. Τοὺς τιμοῦμε μὲ τὸ σύντομο καὶ συνοπτικὸ σημείωμα ποὺ ἀκολουθεῖ.
«Τοὺς τρεῖς μεγίστους φωστῆρας τῆς Τρισηλίου θεότητος, τοὺς τὴν οἰκουμένην ἀκτῖσι, δογμάτων θείων πυρσεύσανtας. Τούς μελιρρύτους ποταμούς τῆς σοφίας, τοὺς τὴν κτίσιν πᾶσαν θεογνωσίας νάμασι καταρδεύσαντες. Βασίλειον τὸν Μέγα καὶ τὸν Θεολόγον Γρηγόριον, σὺν τῶ κλεινῶ Ἰωάννη τῶ τὴν γλῶτταν χρυσορήμονι. Πάντες οἱ τῶν λόγων αὐτῶν ἐρασταί, συνελθόντες ὕμνοις τιμήσωμεν. Αὐτοὶ γὰρ τῆ Τριάδι ὑπὲρ ἡμῶν ἀεὶ πρεσβεύουσι.» Που σημαίνει:
Αὐτοὶ φώτισαν τὴν οἰκουμένη μὲ θεῖες διδασκαλίες. Αὐτοί πότισαν ὅλη τὴν κτίση μὲ ποταμοὺς σοφίας καὶ τὰ ἅγια νερὰ τῆς θεογνωσίας. Θαυμάζουμε τοὺς λόγους τους. Αὐτοί μεσολαβοῦν καὶ παρακαλοῦν τὴν Ἁγία Τριάδα γιὰ μᾶς καὶ γι’ αὐτὸ τοὺς ὑμνοῦμε καὶ τιμοῦμε.
Στὸ ὡς ἄνω ἀπολυτίκιο τῶν Τριῶν Ἰεραρχῶν μὲ ὕφος γλαφυρὸ καὶ παραστατικὸ συμπυκνώνεται ἡ πολύτιμη καὶ ἀνεκτίμητη διδασκαλία τους καὶ τὸ θεάρεστο ἔργο τους ποὺ μαρτυρεῖ τὴν ἁγιότητά τους. Γιατί οἱ τρεῖς Ἰεράρχες πρωτίστως εἶναι Ἅγιοι. Ἦταν θεούμενοι ἄνθρωποι οἱ ὁποῖοι ἀνέδειξαν ὅλα τὰ χαρίσματά τους μὲ προσωπικὴ ἄσκηση καὶ πνευματικὴ καλλιέργεια, μὲ προσευχὴ καὶ νηστεία. Μὲ τὴν αὐτοθυσιαστικὴ δὲ πορεία τους καὶ τὴν ἀγάπη στὸν ἄνθρωπο ἀδιακρίτως φυλῆς, χρώματος, γλώσσης καὶ κοινωνικῆς καταστάσεως ὁδήγησαν στὴν θεογνωσία τοὺς ἀνθρώπους τῆς ἐποχῆς τους και ὄχι μόνο, ἀφοῦ τὸ πνευματικό τους ἔργο καὶ ἡ ἁγία βιοτὴ καὶ πολιτεία τους ἔχει διαχρονικὴ διάσταση.
Οἱ τρεῖς μέγιστοι φωστῆρες τῆς τρισηλίου θεότητος ἐνσαρκώνουν καὶ συμβολίζουν τὸν ἄρρηκτο σύνδεσμο Ἐκκλησίας καὶ Παιδείας. Καὶ μᾶς διδάσκουν πόσο ἀπαιτητικὸ εἶναι τὸ ἔργο τῆς παιδείας, τῆς θύραθεν καὶ χριστιανικῆς, γιὰ τὸν δάσκαλο καὶ τὸν μαθητή.
Σημειωτέον δὲ ὅτι θεωρεῖται ἱστορικὰ ἀναγκαία ἡ συμπόρευση τῆς Παιδείας μας μὲ τὴν θρησκευτικὴ Πίστη ἀφ’ ἑνός καὶ μὲ τὴν κλασσικὴ ἀρχαιότητα ἀφ’ ἑτέρου, τὴν ὁποία ἰδιαιτέρως θαύμασαν καὶ μελέτησαν οἱ τρεῖς Ἰεράρχες. Τὸ ἀρχαιοελληνικὸ μάλιστα ἰδεῶδες «τοῦ καλοῦ κἀγαθοῦ ἀνθρώπου» συντηρεῖται καὶ ὑλοποιεῖται μὲ τὴν Ἑλληνορθὀδοξη διδασκαλία τους, ἀφοῦ άποβλέπει καὶ συμβάλλει καθοριστικά στὴν διαμὀρφωση ὁλοκληρωμένης καὶ τελείας προσωπικότητας τοῦ ἀνθρώπου. Οἱ ἴδιοι ἐξἀλλου ὑπῆρξαν ὁλοκληρωμένες προσωπικότητες ποὺ δὲν διακρίθηκαν μόνο σ’ ἕνα τομέα, ἀλλὰ σὲ πλειάδα πεδίων. Τοῦ λόγου τὸ ἀληθές ἐπιβεβαιώνουν ἡ πλούσια δράση τους πνευματική καὶ κοινωνική, ἡ θεολογικὴ συγκρότηση καὶ ἡ ἀξιοθαύμαστη πολυπρόσωπη ἐργογραφία τους δηλωτική τοῦ ἀνοιχτοῦ πνευματικοῦ ὁρίζοντα τῆς σκέψης τους, τῆς κριτικῆς στάσης ἀπέναντι σὲ κάθε μορφῆς ἐξουσία. Δεῖγμα δὲ τῆς ἐπιστημονικῆς τους κατάρτισης ἀποτελεῖ τὸ ἔργο τοῦ Μεγάλου Βασιλείου «εἰς τὴν Ἐξαήμερον» ποὺ ἀναφέρεται στὴν δημιουργία τοῦ κόσμου καὶ γίνεται ἀντικείμενο θαυμασμοῦ ἀπό ἐπιστήμονες, οἱ ὁποῖοι ἔκπληκτοι βλέπουν τὶς σκέψεις καὶ τὶς ἰδέες, ποὺ ἀναπτύσσονται καὶ ἀναλύονται ἐκεῖ, καθὼς καὶ τὸ πλῆθος γνώσεων φυσικῶν, βοτανικῶν, ἀστρονομικῶν κ.λ.π.(πρβλ. Romfea.gr «Oἱ τρεῖς Ἰεράρχες ὡς μέγιστοι διδάσκαλοι.» Γράφει ὁ Μιχαήλ Βασ. Γαλενιανός, Δρ. Θεολογίας, Δρ. Φιλοσοφίας.)
Τὰ κείμενά τους δὲ τὰ σχετικά μὲ τὴν ἀγωγή τῶν νέων περιέχουν προβληματισμοὺς καὶ προτάσεις ὄμοιες μὲ τὶς πλέον προωθημένες τῆς ἐποχῆς μας στὶς ἐπιστῆμες τῆς Παιδαγωγικῆς καὶ Ψυχολογίας. Ὅσον ἀφορᾶ δὲ τὴν Παιδεία πρέπει νὰ ἀποτελεῖ δρόμο ἀπελευθέρωσης προσωπικῆς καὶ κοινωνικῆς καὶ ὄχι διαδικασία ἐξαναγκασμοῦ καὶ ἀνελευθερίας. Ὑποστηρίζουν ἐπίσης ὅτι ἠ Παιδεία πρέπει νὰ εἶναι στὴν ὑπηρεσία τῶν ἀνθρωπίνων ἀναγκῶν καὶ ὄχι τοῦ ἑκάστοτε πολιτικοῦ συστήματος». Ἐπιμένουν μάλιστα καὶ προτείνουν παιδεία μὲ ὑγιᾶ πρότυπα, γι’ αὐτὸ καὶ ἀποδίδουν ἰδιαίτερη σημασία στὸ πρόσωπο, στὸ ἦθος καὶ τὸ παράδειγμα τοῦ δασκάλου. Θεωροῦν ἐπίσης ὅτι εἶναι πολύ σημαντικὸ οἰ νέοι νὰ ἔχουν τὴν ἱκανότητα νὰ θέτουν προτεραιότητες στὴ ζωή τους καὶ νὰ διαθέτουν αὐτογνωσία. Ἀπώτερος μάλιστα σκοπὸς τῆς παιδείας εἶναι ἡ κοινωνικοποίηση τοῦ ἀνθρώπου, μὲ τὴν προοπτική νὰ ἀποτρέπεται κάθε σύγκρουση πραγματική ἤ ὑποθετική προσώπου καὶ κοινωνίας.
Οἱ τρεῖς Ἰεράρχες θεωροῦν τὸ ἔργο τῆς ἀγωγῆς «τέχνη τεχνῶν καὶ ἐπιστήμη ἐπιστημῶν καὶ δημιουργοῦν τὸ δικό τους παιδαγωγικὸ σύστημα ἀγωγῆς, θεμελιωμένο στὴν χριστιανικὴ κοσμοθεωρία μὲ ξεκάθαρους στόχους καὶ συγκεκριμένες προτάσεις διδασκαλίας ποὺ θέτει τὴν ἐπικοινωνία δασκάλου – μαθητῆ σὲ ἀνώτερη βάση, « στὸ φιλεῖν καὶ φιλεῖσθαι» τὸ ὁποῖο κατά τὴν γνώμη τους εξασφαλίζει τὴν ἐπιτυχία τοῦ παιδευτικοῦ έργου.
Ἀξιοσημεἰωτο είναι ὅτι ὁ Ἱερός Χρυσόστομος ἔθεσε σκοπό τῆς ἀγωγῆς, τὴν προσωπικότητα τοῦ μαθητῆ, τὶς μεθόδους διδασκαλίας, τὴν ἑλκυστικότητα τοῦ μαθήματος, τὶς δυνατότητες τῶν παιδιῶν κ.ἄ. Ἀναφέρεται ἐπίσης στὴ θετική ἐπίδραση τῆς γυμναστικῆς καὶ τῆς μουσικῆς καὶ στὴν ἀποφυγή τῶν καταχρήσεων. Ὅλα αὐτὰ βέβαια ἀποσκοποῦν : στὴν διάπλαση τοῦ νέου ἀνθρώπου «εἰς τέλειον χριστιανὸν καὶ πραγματικὸν φιλόσοφον» ἄξιον «τῆς ἄνω πολιτείας» καὶ τῆς ἀπολαύσεως «τῶν ἐπιγείων ἀγαθῶν».
Θὰ εἶναι μεγάλη παρἀλειψή μας στὸ σημεῖο αὐτό, ἄν δὲν ἀναφερθοῦμε στὴν παρουσία καὶ ὀμιλία τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάχου κ.κ. Βαρθολομαίου στὴν Τελετὴ τοῦ φετινοῦ ἐορτασμοῦ τῶν Τριῶν Ἰεραρχῶν στὸ Ἀριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Ὀ Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης παρουσίασε τοὺς Τρεῖς Ἰεράρχες ὡς πρότυπα σύνθεσης ἐλληνισμοῦ καὶ χριστιανισμοῦ, μίας σύζευξης ποὺ ἔκρινε ὀριστικὰ καὶ εὐεργετικὰ τὴν πορεία ὄχι μὀνο τῆς Ἐκκλησίας, ἀλλὰ καὶ τῆς παγκόσμιας ἱστορίας.
Κεντρικὸς ἄξονας τοῦ λόγου του ἦταν ἡ παιδεία ὠς «ἀνθρωποποιία» καὶ ὄχι ὡς ἁπλὸ ἄθροισμα δεξιοτήτων. Σὲ μία ἐποχὴ κυριαρχίας τῆς τεχνολογίας καὶ τῆς τεχνητῆς νοημοσύνης προειδοποίησε ὅτι ἡ μετατροπὴ τῶν πάντων σὲ ‘’data’’ καὶ ἡ ὐποταγὴ τῆς ἐκπαίδευσης σὲ οἰκονομικὰ κριτήρια «δὲν ἐκφράζει τὴν ἀλήθεια τῆς παιδείας», ἐνῶ ἠ χρηστικὴ γνώση ἐκτοπίζει ἐπικίνδυνα τὴν ἀνθρωπιστικὴ καὶ πνευματικὴ καλλιέργεια. Γιατὶ ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι μόνον ‘’ζῶον λόγον ἔχον’’ ἀλλὰ ἀναζητεῖ καὶ ‘’λόγον ὑπάρξεως’’, τὸ νόημα τῆς ζωῆς του.
Ὁ Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης ἐπεσήμανε ἐπίσης ὅτι ἡ θεολογία τῶν Πατέρων παραμένει ‘’ὑπαρξιακὴ καὶ συγκεκριμένη’’ ποτὲ ‘’ἄσαρκος καὶ νοησιαρχικὴ’’. Ἡ δὲ Ἐκκλησσία δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι ‘’ἀσχετη πρὸς τὴν ζωὴ, πρὸς τοὺς καιροὺς, πρὸς τὴν ἀγωνία αὐτῆς τῆς ὥρας, πρὸς τὰ φλέγοντα προβλήματα αὐτῆς τῆς στιγμῆς’’. Δίπλα μάλιστα στὴν ‘’μεγάλη δύναμη’’ τῆς ἐπιστήμης καὶ τῆς τεχνολογίας στὴν σύγχρονη ἐποχὴ ἡ θρησκευτικὴ πίστη ἀναδεικνύεται ὡς ἡ ἄλλη ‘’μεγάλη δύναμη’’ποὺ ὑπενθυμίζει ὅτι τὸ ἀνθρώπινο πρόσωπο εἶναι ‘’πάντοτε περισσότερο ἀπὸ αὐτὸ ποὺ δύναται νὰ συλλάβει ἡ ἐπιστήμη’’ Σὲ μιὰ κοινωνία ποὺ ἀπειλεῖται ἀπὸ ‘’λήθη τοῦ Ὑπερβατικοῦ καὶ λήθη τῆς ἐλπίδος’’ ὁ λόγος τῶν Τριῶν Ἰεραρχῶν δὲν ἀνήκει στὸ παρελθὸν, ἀλλὰ ἀποτελεῖ ζωντανὸ ὁδοδείκτη γιὰ τὸ παρὸν καὶ τὸ μέλλον.
(Στὸ βίντεο ποὺ παραθέτουμε μπορεῖτε νὰ διαβάσετε ὅλη τὴν ὁμιλία τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου καὶ νὰ παρακολουθήσετε ὅλη τὴν τελετή).
Ὅσον ἀφορᾶ τὶς κοινωνικὲς ἀπόψεις τῶν Τριῶν Ἰεραρχῶν εἶναι τόσο σύγχρονες καὶ ριζοσπαστικές, ποὺ νομίζει κανεὶς ὅτι ἔχουν γραφεῖ τοὺς τελευταίους αἰῶνες καὶ μάλιστα κατὰ τὰ χρονικὰ διαστήματα μεγάλων κοινωνικῶν ἐπαναστάσεων καὶ συγρούσεων. Ἑπομένως ἀξίζουν ἰδιαιτέρας μνείας. Πρὸς τοῦτο ὅμως θὰ ἐπανέλθουμε σὲ ἕνα ἑπόμενο δεύτερο ἀφιέρωμα.
Ἐπιδίωξή μας μὲ τὸ παρὸν ἀφιέρωμα εἶναι ἐκτὸς ἀπὸ τὴν διατήρηση τῆς μνήμης τῶν τιμωμένων Ἀγίων τῶν Γραμμάτων εἶναι καὶ ἡ ἐπιθυμία μας να προξενήσουμε τὴν προσοχὴ καὶ νὰ κεντρίσουμε τὸ ἐνδιαφέρον.
Πρὸς τοῦτο λοιπόν προτείνουμε:
1ον)Νὰ παρακολουθήσετε τὸ βίντεο μὲ τὴν ὀμιλία τοῦ ἀειμνήστου πατρός Γεωργίου Μεταλληνού μὲ τίτλο «ποίας Παιδείας εἶναι προστάτες οἰ Τρεῖς Ἱεράρχες.» (You Tube 30 Ιανουαρίου 2016).
2ον)Νὰ παρακολουθήσετε τὸ βίντεο μὲ τίτλο «Οἱ Τρεῖς Ἱεράρχες καὶ ἡ Ελληνική Παιδεία» στὴν ἐκπομπή τῆς ΕΤ1 «τὸ Ἀρχονταρίκι» (2010) μὲ καλεσμένο τὸν Γεώργιο Μπαμπινιώτη Ὁμότιμο Καθηγητὴ Γλωσσολογίας και π. Πρύτανι τοῦ Ἐθνικοῦ Καποδιστιακοῦ Πανεπιστημίου Αθηνών.
3ον)Νὰ παρακολουθήσετε τὸ βίντεο «ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΙΕΡΑΡΧΕΣ» Συλλογή βίντεο για σχολική γιορτή των Τριών Ιεραρχών ( youtube.com)
4ον)Τὸ επαναστατικό μήνυμα των Τριῶν Ἰεραρχών στὴν ἐποχή μας. Ὁμιλἰα Ἀνδρέα Ἀργυροπούλου Σχολικού Συμβούλου Θεολόγων Περιφ. Βορ. Αιγαίου. www.olymbia.gr/231914/ellada/to-epanastatiko- minyma- ton-trion-iera/
5ον)Παιδεία καὶ ἐκπαίδευση κατὰ τοὺς τρεῖς Ἰεράρχες / Πεμπτουσία Γεωργίου Τσακαλίδη Δρ. Θεολόγος.