Πέτρος Καναρίδης
Σὲ αὐτὸ τὸ δεύτερο μέρος τοῦ ἀφιερώματος μας στοὺς Τρεῖς Ἰεράρχες θὰ ἀναφερθοῦμε στὸ κοινωνικὸ ἔργο ποὺ ἐπετέλεσαν καὶ τὸ ὁποῖο σφραγίσθηκε μὲ τὸ τρανὸ παράδειγμα τῆς πορείας ποὺ ἀκολούθησαν στὴ ζωὴ τους. Ἄν καὶ ἦταν καὶ οἱ Τρεῖς γόνοι εὐκατάστατων οἰκογενειῶν, στὸ ἀπόγειο τῆς σταδιοδρομίας τους ἐγκαταλείπουν τὰ πάντα πίσω τους, ἀξιώματα, πλοῦτο, δόξα καὶ ἐξουσία. Ἐπιλέγουν τὴν σκληρὴ ἄσκηση στὴν ἔρημο, ὅπου μορφώνονται πνευματικὰ στὴν ἀγάπη τοῦ Θεοῦ. Ἐπιστρέφουν κατόπιν στὸν κόσμο καὶ μοιράζουν αὐτὴν τὴν ἀγάπη ποὺ μὲ πολλὴ κόπο μάζεψαν. Ἄν καὶ δάσκαλοι, γίνονται διὰ βίου μαθητὲς ποὺ μαθητεύουν μὲ ταπείνωση στὸν πόνο,τὴν άνέχεια καὶ τὴν θλίψη τῶν ἀνθρώπων.
Ὅσον ἀφορᾶ λοιπὸν τὶς θέσεις τους γιὰ τὴν κοινωνία εἶναι ἀξιοσημείωτες (Γράφει σχετικὰ ὁ Ἀνδρέας Χ. Ἀργυρόπουλος στὸ βιβλίο του «Τὸ ἐπαναστατικό μήνυμα τῶν Τριῶν Ἰεραρχῶν) «εἶναι σύγχρονες και ριζοσπαστικές ποὺ νομἰζει κανεὶς ὅτι ἔχουν γραφεῖ τοὺς τελευταίους αἰῶνες καὶ μάλιστα κατὰ τὰ χρονικὰ διαστήματα τῶν μεγάλων κοινωνικῶν ἐπαναστατικῶν συγκρούσεων.
Ὁ Νικόλας Μπερντιάνεφ, ὁ μεγαλύτερος ἴσως διανοητὴς τοῦ 20ου αἰῶνα, μεταξὺ ἄλλων ἀναφέρει ὅτι ὁ Μέγας Βασίλειος καὶ ὁ Ἰωάννης Χρυσόστομος θεωροῦν τὴν ἀδικία δημιούργημα τῆς κακῆς διανομῆς τοῦ πλούτου,τὴν ὁποία κατακρίνουν μὲ μία δριμύτητα ποὺ θὰ ἔκανε τὸν Προυντὸν καὶ τὸν Κάρλ Μάρξ νὰ χλωμιάσουν, ἐνῶ ὁ γνωστὸς σὲ ὅλους μας Κοινωνιολόγος Ἔριχ Φρόμ στὸ βιβλίο του ‘’ Νὰ ἔχεις ἤ νὰ εἶσαι’’προβάλλει τὶς ἀπόψεις τῶν Πατέρων γιὰ τὴν κοινοκτημοσύνη καὶ τὶς ἀξιολογεῖ θετικά.
Οἱ Τρεῖς Ἰεράρχὲς λοιπὸν τὸ πρόβλημα τῆς ἀνισοκατανομῆς τῶν ἀγαθῶν δὲν τὸ ἀποδίδουν στὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ οὔτε σὲ φυσικὲς αἰτίες, ἀλλὰ σὲ συγκεκριμένες ἐνέργειες αὐτῶν ποὺ κατέχουν τὴν ἐξουσία καὶ τὸν πλοῦτο. ‘’Οἱ κοινωνικὲς ἀνισότητες δὲν εἶναι θέλημα Θεοῦ’’ λέει ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ‘’Ὁ Θεός δημιούργησε ἐλεύθερο τὸν ἄνθρωπο, ἀλλά μὲ τὴν πτώση του θρυματίστηκε ἠ ἀρχική ἑνότητα καὶ ἰσοτιμία μεταξύ τῶν ἀνθρώπων καὶ οἱ θρασύτεροι μὲ τὴν βοήθεια τοῦ πολιτικοῦ νόμου, τὸν ὁποῖο κατέστησαν ὄργανο καταδυναστεύσεως ἐπιβλήθηκαν στοὺς άσθενεστέρους καὶ ἔτσι οἱ ἄνθρωποι χωρίστηκαν σὲ πλούσιους καὶ φτωχοὺς, σὲ ἐλευθέρους καὶ δούλους. Ἐμεῖς ὅμως ὡς χριστιανοὶ ὀφείλουμε νὰ ἀποβλέπουμε καὶ νὰ τείνουμε στὴν ἀρχικὴ ἑνότητα καὶ ὄχι στὴν κατοπινὴ διαίρεση , στὸν νόμο τοῦ Θεοῦ καὶ ὄχι τοῦ ἰσχυροῦ’’.
« Ὁ Γάλλος Ὀρθόδοξος Θεολόγος Ὀλιβιὲ Κλεμὰν ὑποστηρίζει ὅτι ὁ Ἰωάννης Χρυσόστομος εἶναι ὀ πρῶτος χριστιανὸς ποὺ προσπάθησε νὰ ὀργανώσει καὶ νὰ ἐφαρμόσει ἔνα χριστιανικὸ πολιτικὸ σύστημα στηριγμένο στὴν ἰσότητα. Ὀ δὲ Μέγας Βασίλειος τάσσεται ἀνοιχτὰ ὐπὲρ μίας κοινωνίας, στὴν ὁποία ὁ κάθε ἕνας θὰ ἀμείβεται ἀνάλογα μὲ τὶς ἀνάγκες του. Καὶ αὐτὸ διότι τὸν πλοῦτο τὸν δέχονται μόνον, ὅταν αὐτὸς ποὺ τὸν κατέχει, τὸν χρησιμοποιεῖ σωστά, ὅταν κατανοεῖ ὅτι εἶναι διαχεριστὴς καὶ ὄχι ἰδιοκτήτης. Σημειωτέον δὲ ὅτι πιστεύουν καθαρὰ πὼς ἡ μανία τοῦ πλούτου καὶ τὰ συμφέροντα τῶν ἰσχυρῶν εὐθύνονται γιὰ τὴν κατάντια τῶν κοινωνιῶν γιὰ τὴν πεῖνα, τὴν ἐγκατάλειψη, τοὺς πολέμους». Πόσο ἐπἰκαιρος ὁ λόγος τους! Πόσο διαφωτιστικός !
Ὁ Μ. Βασίλειος ρωτάει ‘’μέχρι πότε θὰ ὑπάρχει πλοῦτος ποὺ εἶναι ἡ ἀφορμὴ πολέμου: Οἱ ἐξοπλισμοὶ γίνονται γιὰ τὴν ἀπόκτηση τοῦ πλούτου.’’
Ὁ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος συμπληρώνει: ‘’Μητέρα τῶν πολέμων εἶναι ἡ πλεονεξία, οἱ πόλεμοι μὲ τὴν σειρά τους γενοῦν τὴν ὑψηλὴ φορολογία ποὺ εἶναι ἡ αὐστηρὀτερη καταδίκη τῶν πολιτῶν.’’
Γιὰ τὸν Χρυσόστομο ‘’ τίποτε δὲν συμβάλλει τόσο πολὺ σὲ μάχη καὶ σὲ πόλεμο ὅσο ὁ ἔρωτας γιὰ τὰ χρήματα, τὴν έξουσία καὶ τὴν δόξα.’’
Προῡπόθεση λοπὸν γιὰ τὴν ἐπικράτηση τῆς εἰρήνης στὶς σχέσεις τῶν άνθρώπων καὶ τῶν λαῶν εἶναι ἡ ἀγάπη ὄχι ὡς θεωρητικολογία, άλλὰ ὡς στάση ζωῆς ποὺ ἀπωθεῖ τὴν κοινωνικὴ ἀδικία καὶ ἀποκαθιστᾶ τὴν εἰρήνη. Ὅμως ἐὰν ἡ εἰρήνη μείνει στὰ λόγια μόνο, καταντάει κοροῑδία. Γι’ αὐτὸ πρέπει νὰ συμπορεύεται μὲ τὴν δικαιοσύνη καὶ τὴν ἀγάπη. Ἡ πεποίθηση τῶν Τριῶν Ἰεραρχῶν γιὰ τὴν κοινωνικότητα τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ἐκδηλώθηκε καὶ ἐμπράκτως. Αὐτὸ μαρτυρεῖ ἡ ἀπαράμιλλη ποιμαντορικὴ δράση τοῦ Μεγάλου Βασιλείου, ὁ ὁποῖος δὲν μεριμνοῦσε μόνο γιὰ τὴν ψυχὴ τῶν χριστιανῶν καὶ τὴν κατοχύρωση τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, ἀλλὰ φρόντιζε καὶ γιὰ τὶς βιοτικὲς ἀνάγκες τοῦ καθενὸς ποὺ ἦταν ἐμπερίστατος. Πρὸς τοῦτο μοίρασε ἕνα μεγάλο μέρος τῆς πατρικῆς περιουσίας του σὲ ἀνήμπορους συνανθρώπους καὶ τὸ ὑπόλοιπο διέθεσε, γιὰ νὰ δημιουργήσει τὴν ‘’Βασιλειάδα’’, ἕνα συγκρότημα φιλανθρωπικῶν ἱδρυμάτων ποὺ ἀπετέλεσαν τὸ ἰδανικὸ πρότυπο κάθε κοινωνικῆς πολιτικῆς στοὺς μετέπειτα αἰῶνες. Ἡ ‘’Βασιλειάδα’’ περιελάμβανε πτωχοκομεῖο, ὀρφανοτροφεῖο, γηροκομεῖο, νοσοκομεῖο καὶ ἀποσκοποῦσε στὴν ἀνακούφιση τοῦ ἀνθρωπίνου πόνου μὲ τρόπο ἀξιοπρεπῆ καὶ μόνιμο. Ὁ Ἅγιος Γρηγόριος χαρακτήρισε τὴν ‘’Βασιλειάδα’’ νέα πόλη, ταμεῖο τῆς εὐσεβείας, κοινὸ θησαύρισμα τῶν εύπὀρων στὸ ὁποῖο μὲ τὶς προτροπές του κατατίθενται τὰ περισεύματα τοῦ πλούτου.
Ἀπὸ τὴν ἀναφορά μας στὴν περί τὴν κοινωνία ἀντίληψη τῶν Τριῶν Ἰεραρχῶν δὲν πρέπει νὰ παραλειφθεῖ ἡ ἄποψή τους γιὰ τὴν ἰσοτιμία τῆς γυναίκας. Ἀγωνίστηκαν λοιπὸν ὑπερασπιζόμενοι τὴν φυσικὴ καὶ οὐσιαστικὴ ἰσότητα τῶν δύο φύλων στηριζόμενοι στο α΄ κεφ. Τῆς Γενέσεως καὶ δημιουργίας τοῦ κόσμου καὶ τοῦ ἀνθρώπου. Ἔτσι σύμφωνα μὲ τὸν Μέγα Βασίλειο ἡ ἀνθρώπινη φύση διαφοροποιεῖται στὴν δημιουργία τῶν δύο φύλων, τὰ ὁποῖα παρὰ τὶς βιολογικὲς διαφορές τους εἶναι ὁμότιμα καὶ ἴσα, ἔχοντας έξ ἴσου ἀποτυπωμένο τὸ ‘’κατ΄ εἰκόνα’’. Συγχρόνως δὲ ἔχουν τὶς ἴδιες δυνατότητες νὰ ἐπιτύχουν τὸ ‘’καθ’ ὁμοίωσιν’’. Στὴν πατερικὴ σκέψη ἐν γένει καὶ τὴν θεολογία τῶν Τριῶν Ἰεραρχῶν τόσο ὁ ἄνδρας, ὅσο καὶ ἡ γυναίκα καταξιώνονται μπροστὰ στὸν Θεὸ, ὅταν συναντῶνται στὸν κοινὸ ἀγώνα γιὰ τὴν πίστη καὶ τὴν ἀρετή. ‘’ Οὔτε ἀνὴρ χωρὶς γυναικὸς οὔτε γυνὴ χωρὶς ἀνδρός.’’
Ὅμως δὲν ἔχει ὅρια ἡ ἀναφορὰ στὸ ἔργο καὶ τὴν δράση τῶν Τριῶν Ἰεραρχῶν μὲ τὴν τόσο πλούσια συνεισφορά τους. Ἀξίζει λοιπὸν ὡς ἐπίλογο σὲ αὐτὸ τὸ συνοπτικὸ αφιέρωμά μας νὰ χρησιμοποιήσουμε τὰ παρακάτω λόγια τοῦ Σεβασμιοτάτου Μητροπολίτου Μεσογαίας κ.κ Νικολάου. « Αὐτὰ τὰ τρία πρόσωπα ἔχουν κάτι τὸ συγκλονιστικὀ, κἀτι τὸ εντυπωσιακό. Ἡ ζωή τους στὴ γῆ ἦταν ἀρκετὰ σύντομη. Ὁ Μ. Βασίλειος ἔζησε 49 χρόνια, ὁ Ἅγιος Ἰωάννης Χρυσόστομος κάτι μεταξύ 52 καὶ 55 καὶ ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος 61 χρόνια. Ἐξ αὐτῶν διακόνισαν τὴν Ἐκκλησία πάλι λίγα χρόνια λόγω τοῦ περιορισμένου τῆς ἡλικίας τους. Ὡς δὲ Ἀρχιερεῖς-Ἐπίσκοποι ἐλάχιστα. Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης Χρυσόστομος 6 χρόνια, ἐκ τῶν ὁποίων τὰ 2 τὰ πέρασε στὴν ἐξορία. Ὁ Μ. Βασίλειος 9 χρόνια καὶ ὁ Ἅγιος Γρηγόριος, ὁ Θεολόγος 11 χρόνια, τὶς περισσότερες φορὲς ὅμως ἀπομονωμένος χωρὶς νὰ κάνει κάποιο ἰδιαἰτερο ἔργο παρὰ μόνο σὲ μία τριετία. Βλέπει κανεὶς λοιπὸν ὅτι σὲ ἕνα μικρὸ χρονικὸ διάστημα βγάλαν πολὺ περιεχόμενο, πολλὴ πνοὴ καὶ δύναμη μέσα στὴ ζωή τους. Καὶ γι’αὐτὸν ἀκριβῶς τὸν λόγο ἀποτελοῦν καὶ ἕνα πρότυπο γιὰ μᾶς».
Πρότυπο λοιπὸν τὸ κοινωνικὸ ἔργο καὶ ό βίος τῶν Τριῶν Ἰεραρχῶν γιὰ τοὺς συγχρόνους καὶ ὅλη ἡ πλούσια συνεισφορά τους στὰ Γράμματα καὶ τὴν Παιδεία, ὥστε νὰ συνεχίσουν νὰ μεταλαμπαδεύονται τὰ φῶτα τῆς θείας διδασκαλίας τους, οἰ ποταμοὶ σοφίας καὶ τὰ ἅγια νερὰ τῆς Θεογνωσίας μὲ τὰ ὀποῖα πότισαν ὅλη τὴν κτίση, γιὰ νὰ καρποφορήσουν τὰ δένδρα τῆς κοινωνικῆς Δικαιοσύνης, τῆς Εἰρήνης, τῶν Γραμμάτων καὶ τῆς Παιδείας πἀντοτε ὑπὸ τὸ φῶς τῆς ἀληθοῦς ὀρθοδόξου Πίστεως.