Τάσος Μακρής
Ο παροιμιακός λόγος των προγόνων μας καταπιάνεται με όλες τις εκφάνσεις της κοινωνικής ζωής των ανθρώπων, προσπαθώντας να κάνει την παρέμβασή του, για να δώσει λύσεις και να χαράξει σωστούς, κατά την κατά την άποψή του, δρόμους, για να εξελίσσεται απρόσκοπτα στο χρόνο η ανθρώπινη πορεία. Μας άφησε, λοιπόν, φράσεις, που και οι επερχόμενες γενιές τις χρησιμοποιούν σαν οδοδείκτες, για να βρίσκουν το δρόμο τους.
Οι περισσότερες φαίνονται πλήρως κατανοητές και παραδεκτές, επειδή είναι στα μέτρα του κοινού νου, του μέσου όρου των ανθρώπινων δυνατοτήτων. Είναι όμως και μερικές, σαν αυτή του τίτλου μας, που ξεφεύγουν προς τα πάνω και βάζουν προβληματισμούς, που μπερδεύουν τον κοινό νου. Μοιάζουν να είναι στα μέτρα των εξοικειωμένων με τις θρησκευτικές, τις φιλοσοφικές, τις μεταφυσικές έννοιες, οι οποίες δεν είναι πάρα ανθρώπινες δυνατότητες μόνο χαρισματικών ατόμων. Στην πάροδο του χρόνου, παρά την ανυπολόγιστη κατανάλωση φαιάς ουσίας, οι θέσεις αυτών πλειστάκις αμφισβητήθηκαν, τροποποιήθηκαν, απορρίφθηκαν. Kαι η ανθρωπότητα εναλλάσει τις γενιές της και ακόμα δεν τα κατάφερε να αποφανθεί αν ο θεός φανερώθηκε (αποκαλύφθηκε) στους ανθρώπους ή οι άνθρωποι βρήκαν το θεό με τον νου τους.
Η διατύπωση του τίτλου μας(θεωρηθεί σοβαρή) φέρνει βαρύ νοητικό φορτίο. Ενταγμένη, όμως, στην ντοπιολαλιά μας και” εν τη ρύμη του λόγου” απολαμβάνει την ελαφρότητα που απαιτείται, για να λειτουργεί μόνο συμπληρωματικά, ενισχύοντας την άποψη πως πρέπει να προτάσσεται η λογική στην επίλυση των ανθρώπινων προβλημάτων. Γιατί οι άνθρωποι ευνοήθηκαν ξέχωρα από τα άλλα πλάσματα(του θεού και εκείνα), μόνο αυτοί, με το χάρισμα του νου και της λογικής. Αν λοιπόν έχουν τη δυνατότητα να συλλαμβάνουν την πιο δυσνόητη έννοια, αυτήν του θεού, τότε όλα τα άλλα είναι παιχνιδάκια.
Κάπως έτσι πρέπει να σκέφτηκε ο πρόγονός μας, που πρώτος διατύπωση αυτήν την φράση. Κάπως έτσι πρέπει να σκέπτονταν και οι γενιές, που την αποδέχονταν και τη μεταβίβαζαν στους επιγινόμενους. Κάπως έτσι λειτουργεί ακόμα η φράση, δίχως αμφισβητήσεις. Δεν υπάρχει και ποτέ στα σοβαρά! Όμως, τα σοβαρά είναι ενσωματωμένα στη διατύπωση και ας μη φαίνονται.
Ο ισχυρισμός ότι η σύλληψη της έννοιας του θείου έγινε από τον ανθρώπινο νου, ισοδυναμεί με ασύγγνωστη αυθάδεια. Οι περισσότερες θρησκείες μας λένε πως το θείο έγινε γνωστό στους ανθρώπους έξ αποκαλύψεως την δε αποκάλυψη οι πιστοί δεν την αμφισβητούν. Οι ανθρωπόμορφοι Ολύμπιοι θεοί έσμιγαν και με τους ανθρώπους και κατ’ αυτόν τον τρόπο κυκλοφορούσαν στη γη και ημίθεοι! Αλλά και στην Παλαιά Διαθήκη ο θεός των Εβραίων κι έπειτα και των Χριστιανών αποκαλύπτεται σε πολλές περιπτώσεις στους ανθρώπους τους οποίους και έπλασε “κατ’ εικόνα και ομοίωσίν Του”.
Και η εικόνα και οι ομοίωση παραπέμπουν στην αντιγραφή. Οι άνθρωποι έγινα σαν το θεό, σαν μικροί θεοί. Στα αντίγραφα διαχύθηκε θεϊκή πνοή και απέκτησαν θεϊκές ιδιότητες. Προς θεού, δε θεολογούμε, γιατί δεν έχουμε κάνει θεολογικές σπουδές, δεν φιλοσοφούμε γιατί ούτε και από αυτές έχουμε γευτεί πολλά πράγματα. Τους προγόνους μας προσπαθούμε να καταλάβουμε στα μέτρα του κοινού νου, που διαχειριζόμαστε με εργαλείο τον παροιμιώδη λόγο τους. Και αυτός μας η μαρτυρά πως, όταν λέγανε ότι βρήκαν το θεό με το νου τους, ούτε παράλογοι ήταν ούτε βλάσφημοι αλλά ούτε και αδικαιολόγητα επηρμένοι, αφού η θρησκεία τους περιβάλλει το ανθρώπινο είδος με ξεχωριστές θεϊκές ιδιότητες άρα και δυνατότητες. Τώρα ,αν οι δυνατότητες δεν είναι κατ’ ανάγκη επακόλουθα τον ιδιοτήτων, είναι μια άλλη δουλειά, που δεν νομίζω πως απασχολούσε τους προγόνους μας, οι οποίοι φαίνεται πως αρκετά ήταν προσγειωμένοι, για να μπορούν να ξεχωρίζουν το υπερπέραν από την πραγματικότητα.
Οι πρόγονοί μας βρέθηκαν μπροστά σε μια ανάγκη, να πείσουν τους συνανθρώπους τους ότι τα προβλήματα του υπαρκτού κόσμου λύνονται με τη λογική. Αυτήν πρέπει να εμπιστευτούν, σ’ αυτήν πρέπει να πιστέψουν. Η δυσπιστία, όμως, συνηθισμένο ανθρώπινο προτέρημα ή ελάττωμα, μόνο με πολύ ισχυρό επιχείρημα αντιμετωπίζεται. Αυτό και έγινε με την πολύ γενναία διατύπωση:” Του θιο τουν ηύραν μι του νου”. Και δικαιώθηκαν! Καμιά αντίδραση από κανένα!
Δεν γίνεται να βρούμε επακριβώς τους χρόνους ζωής της φράσης αλλά θα είναι αρκετοί. Εκείνο που φαίνεται, όμως, είναι πως η έννοια της λογικής είναι αναμφισβήτητα σεβαστή από τους πάντες. Η λογική είναι σύμφυτη με την τάξη, που αρέσει σε όλους, ο παραλογισμός με την αταξία, που οδηγεί σε συμφορές.
Ο ισχυρισμός πως υπάρχουν πολλές λογικές, τις οποίες εφευρίσκουν τα ανθρώπινα συμφέροντα, αντιμετωπίζεται και αυτός με τη φράση του παροιμιακού μας λόγου: Αφού με το νου μας βρήκαν το θεό, με αυτόν μπορούμε να βρούμε και τον ορθό λόγο Του. Αυτό και έκανε με την διατύπωσή του ο θεόπνευστος κοινός νους των προγόνων μας.