Από τον Τ. Μακρή
Στην προσπάθειά μας να πλησιάσουμε εννοιολογικά και γλωσσικά τις λέξεις του λεσβιακού ιδιώματος, βρισκόμαστε συχνά μπροστά σε περίεργες ομοιότητες κοινών μηχανισμών και άλλων γλωσσών, για να γίνει έτσι κατανοητό το γιατί οι γλώσσες οικειοποιούνται τόσο εύκολα ξενικούς γλωσσικούς τύπους, που τους εντάσσουν με μεγάλη άνεση στις δικές τους εκφραστικές προσπάθειες.
Στην περίπτωσή μας έχουμε τον τούρκικο «ντουνιά» και τον ελληνικό «κόσμο», που είναι σχεδόν ταυτόσημες έννοιες. Οι Έλληνες με την χαρακτηριστική διεισδυτική παρατηρητικότητά τους προσπαθώντας να συλλάβουν στο νου τους και να αποδώσουν γλωσσικά, όσα έβλεπαν – αισθανότανε γύρω τους, παρατήρησαν ότι τα πάντα βρίσκονταν σε τάξη και αρμονία. Ήταν στολίδια, κοσμήματα, ήταν μια ομορφιά . Η φύση ήταν ένας «κόσμος» . Η λέξη άρχισε να σηματοδοτεί τη Γη, το σύμπαν, το πλήθος ανθρώπων και οι Αρχαίοι ημών Πρόγονοι να προβληματίζονται για το τί είναι Ουρανός, τι τα αστέρια, τι ο Ήλιος, τι η Σελήνη, πώς είναι η Γή, τι περιλαμβάνει ο Κόσμος!
Η φαντασία, στην οποία ήταν ασυναγώνιστοι και η έμφυτη μυθοπλαστική τους ικανότητα έδωσαν για απαντήσεις υπέροχους μύθους, αξεπέραστους πίνακες της μυθολογίας μας. Ο ουρανός και η Γη έγιναν θεότητες, έμοιαζαν όμως στα καμώματά τους με τους ανθρώπους και για τούτο ζευγάρωσαν και έκαναν τον Άτλαντα, που τον τιμώρησε ο Δίας να σηκώνει στους ώμους του τη γήινη σφαίρα. Ο γίγαντας στεκόταν σε χώρο έξω από τη Γη (να ‘ταν το Διάστημα; ) και η Γη ήταν σφαιρική. Τι θαυμαστό μείγμα φαντασίας και λογικής! Η φαντασία, άραγε, καθοδηγούσε τη λογική ή μήπως η λογική βοηθούσε τη φαντασία, για να πετυχαίνονται τέτοιες συλλήψεις του ανθρώπινου νου; Μέσα σ’ αυτόν το χώρο, που τον απέδιδε το νόημα της λέξεως «όλα», τοποθέτησαν οι άνθρωποι της ράτσας μας όσα μπορούσαν να αντιληφθούν με τις αισθήσεις τους και όσα μπορούσαν να συλλάβουν με το νου τους. Το χώρο αυτό τον ονόμασαν «Κόσμο» , αλλά τους ξέφυγε λίγο και σιγά-σιγά άρχισε να σηματοδοτεί και άλλες έννοιες, ‘όπως τον κοινωνικό περίγυρό μας, σύνολο ανθρώπων της Γης, ομάδες ανθρώπινων δραστηριοτήτων και άλλα.
Τότε εμφανίστηκε από την Ανατολή μια νέα λέξη, «ντουνιάς», που ήταν κι αυτός κόσμος, αλλά σαν πιο φρέσκος φάνηκε στους προγόνους μας πως ήταν πιο αγνός με λιγότερες αξαλλοιώσεις και τον υιοθέτησαν αμέσως. Ο «ντουνιάς» περιλαμβάνει όλα τα του Κόσμου, αλλά δε θα μεταφράζαμε ποτέ τη φράση «ο κόσμος των καλλιτεχνών» σε «ντουνιά των καλλιτεχνών» . Ο «Ντουνιάς» είναι μια κρυστάλλινη λέξη που σημαίνει τα πάντα, αλλά τα υπαρκτά. Mε τα πράγματα που δε γίνονται αισθητά από τις ανθρώπινες αισθήσεις, δεν ασχολείται, όπως κάνει ο «Κόσμος» ο οποίος ξεχωρίζει ακόμα και τον «απάνω» από τον «κάτω» Κόσμο! Γι’αυτό η ζωή μπορεί να είναι «παλιοζωή», ο ντουνιάς «ψεύτης» και η κοινωνία «σάπια», όπως λέει και το τραγούδι.
Το γλωσσικό μας ιδίωμα δεν κακοποίησε τον ντουνιά, τον κράτησε ανέγγιχτο, για να εκφράζει μ’αυτόν καθαρή έννοια. Ήξερε βέβαια για την ξενική προέλευσή του, αλλά το μυαλό του το είχε στον Άτλαντα και στην τιμωρία του. Έτσι έφτιαξε ένα περίεργο, περιεκτικό εκφραστικότατο ρήμα, το «ντουνιάζουμι», που σημαίνει επωμίζομαι. Οι πρόγονοί μας, όταν είχαν να μεταφέρουν μεγάλα βάρη τα φόρτωναν στην πλάτη τους, τα «ντουνιάζονταν», όπως ο Άτλας είχε τη Γή, που αντικαταστάθηκε από τον Ντουνιά.
Ο Άτλας όμως τη Γή είχε στον ώμο, δεν είχε το Σύμπαν, τον Κόσμο κι επομένως οι έννοιες κόσμος και ντουνιάς δεν είναι ακριβώς ταυτόσημες. Το ρήμα, που προέκυψε από τον ντουνιά, μάς δείχνει πως η Ανατολή με τη λέξη «ντουνιά» σηματοδοτούσε τη Γη και όχι το Σύμπαν. Ο συλλογισμός αυτός, αν είναι σωστός στη λογική δομή του, επισημαίνει μια ουσιαστική διαφορά μεταξύ της αρχαιοελληνικής και της ανατολικής σύλληψης του κόσμου. Ο κόσμος των αρχαίων Ελλήνων και επομένως και των δικών μας πλησιέστερων προγόνων ήταν μια πολύ ωραία έννοια: Ήταν το Σύμπαν σαν σύνολο και μέσα του συμπεριλαμβάνονταν και όσα στοιχεία μπορούσαν να οργανωθούν σε μικρότερους κόσμους, ενώ της Ανατολής ήταν μόνο η γήινη σφαίρα και με όσα βρισκόταν πάνω της και δεν απασχολούσε καθόλου η τάξη, η αρμονία, η ομορφιά, το στόλισμα, το κόσμημα, που δημιουργούσαν όλα μαζί αυτά τα πράγματα.
Στο λόγο της ντοπιολιαλιάς μας, όταν ο κόσμος περιοριζόταν σε σύνολα ανθρώπων, για να αναπτυχθεί το σχήμα λόγου της υπερβολής χρησιμοποιούνταν και οι δύο λέξεις, για να σχηματισθεί η φράση : «μαζεύτηκε κόσμους τσι ντουνιάς» = πλήθος ανθρώπων. Αλλά, άλλα παράγωγα ο ντουνιάς δεν έδωσε. Η λέξη «κόσμος» αποδείχθηκε πως είχε τέτοια δύναμη, που μπορούσε να καλύψει όλες τις ανάγκες στον τομέα του διαστημικού χώρου και σε ελληνικό και σε παγκόσμιο επίπεδο.