Πέτρος Καναρίδης
Ημέρα Παρασκευή, ξημερώματα, παραμονή Σαββάτου του Λαζάρου. Παράξενο το πρωινό ξύπνημα για το σχολείο. Στο ράδιο διαγγέλματα και κυρίως εμβατήρια <περνάει ο στρατός της Ελλάδος φρουρός κλπ. κλπ…>. Σκέπτομαι….. κακό δεν είναι. Η λέξη Ελλάδα με ανακουφίζει. Τόσα χρόνια στην Πόλη πού να τη ακούσω πού να την ξεστομίσω. Όμως αλλιώτικο, παράξενο πρωινό, ακατανόητο. Μία ασάφεια στην ατμόσφαιρα οφειλομένη εις την των πολιτικών πραγμάτων άγνοια που μ’ έδερνε. Όμως πολύ καλά κατάλαβα ότι δεν έχουμε σχολεἰο! Ακολουθούν και οι διακοπές του Πάσχα…. Μαθητής έκτης δημοτικού στο 24ο δημοτικό σχολείο στα Άνω Πατήσια, ετών δώδεκα, γεννηθείς εν Κωνσταντινουπόλει 6-9ου-1955, ημέρα σημαδιακή για την Ρωμιοσύνη της Πόλης, πολύ θλιβερή. Και τότε δεν καταλάβαινα, αλλά από φυσική άγνοια .Εξάλλου οι ωδίνες τοκετού ο θόρυβος του όχλου μαζί με τα σπασίματα και τα χαλάσματα εμπόδιζαν και απομάκρυναν την οδύνη της Ρωμιοσύνης της Πόλης.
Επανέρχομαι στο γεγονός του πραξικοπήματος κατά την γνώμη των αντιφρονούντων, επανάστασης κατά την αντίληψη των ομοφρονούντων. Ούτως ή ἀλλως η ουσία είναι ότι καταλύεται το δημοκρατικό πολίτευμα και επιβάλλεται στρατιωτική πολιτική δικτατω(ο)ρία, δηλαδή εξουσία που ασκείται απολυταρχικώς άνευ κοινοβουλευτικού ελέγχου. Πολιτικά δικαιώματα και πολιτικές ελευθερίες καταργούνται. Συρρικνώνονται οι πολιτικές λειτουργίες, διώκεται ο πολιτικός λόγος και η πολιτική σκέψη, ξερό το πολίτευμα. Ως πολίτης ο Έλλην μαραζώνει και χωρίς ελευθερία πολιτική υποφέρει. Να μην λησμονούμε δε και την πολιτική ιστορική αρχαία παράδοση, κατά την οποία ο Σόλων ( 7ος-6ος αι. π.χ) ο νομοθέτης, ο φλογερός ποιητής και φιλόσοφος είχε νομοθετήσει να θεωρείται άτιμος, να στερείται δηλαδή των πολιτικών του δικαιωμάτων ο πολίτης που μένει ουδέτερος και δεν προσχωρεί σε μια πολιτική παράταξη και δεν συμμετέχει επομένως στα κοινά της πόλεως.
Ακολουθεί ο Κλεισθένης, ο ιδρυτής του δημοκρατικού πολιτεύματος το 506 π.χ. στην αρχαία Αθήνα. Αυτός έθεσε τα θεμέλια της Δημοκρατίας με τη θέσπιση των μέτρων της ισηγορίας και ισονομίας. Επιπροσθέτως «αυτόν που δεν συμμετέχει στα κοινά πολιτικά πράγματα δεν τον θεωρούμε ουδέτερο, φιλήσυχο και αδιάφορο άνθρωπο, αλλά άχρηστο και ανέντιμο» θα μάς παραδώσει διά στόματος Περικλέους ο πολύς Θουκυδίδης. Και βεβαίως να μη λησμονήσουμε τον Θρασύβουλο, τον εξόριστο στρατηγό των Αθηναίων ,ο οποίος, ‘’ἐπειδὴ δὲν ἠνείχετο νὰ βλέπῃ τὴν πατρίδα του ὑπὸ τὴν τυραννίαν τῶν τριάκοντα ἀπεφάσισε νὰ τὴν ἐλευθερώσῃ . Πρὸς τοῦτο μὲ 70 ἀπὸ τοὺς ἀνδρειοτέρους ἐξορίστους κατέλαβε τὴν Φυλήν, ὀχυρὸν φρούριον ἐπὶ τῆς Πάρνηθος. Ἐντὸς ὀλίγου ἡ δύναμίς του ἐδεκαπλασιάσθη καὶ μὲ αὐτὴν ἐπροχώρησε καὶ κατέλαβε τὸν Πειραιᾶ. Ὁ Κριτίας ὥρμησεν ἐναντίον του, ἀλλ΄ ἡττήθη καὶ ἐφονεύθη. Τότε οἱ ἴδιοι οἱ ὀλιγαρχικοὶ είς τὰς Ἀθήνας καθήρεσαν τοὺς τριάκοντα, οἱ ὁποῖοι κατέφυγον εἰς τὴν Ἐλευσῖνα. Μετὰ ταῦτα ἐκ τῆς Ἀττικῆς ὁ Θρασύβουλος εἰσῆλθε θριαμβευτικῶς είς τὰς Ἀθήνας, ἐχορήγησεν γενικὴν ἀμνηστίαν καὶ ἐπανέφερε τὸ δημοκρατικὸν πολίτευμα το 403 π.χ.’’ ( από το βιβλίο ιστορίας της Α΄και Δ΄Γυμνασίου έκδοση 1969).
Στο σημείο αυτό επιβάλλεται να αναφερθούμε στον θεσμικό τρόπο με τον οποίο οι οι αρχαίοι Αθηναίοι θωράκιζαν και προστάτευαν το Δημοκρατικὀ Πολἰτευμα από τους υπονομευτές του. Ο λόγος γίνεται για τον όρκο των Αθηναίων για την προστασία του πολιτεύματος της Δημοκρατίας και τον νόμο κατά της τυραννίας. Μετά την κατάρρευση λοιπόν της ολιγαρχικής παρεκτροπής του 411-410 π.χ οι Αθηναίοι ενέκριναν το ψήφισμα του Δημοφάντου, το οποίο επέβαλε ένορκη υποχρέωση προστασίας του πολιτεύματος σε κάθε Αθηναίο πολἰτη και το οποίο αρχίζει ως εξής: « ….ἐάν τις δημοκρατίαν καταλύῃ τὴν Ἀθήνησι ἤ ἀρχὴν τινὰ ἄρχῃ καταλελυμένης τῆς δημοκρατίας, πολέμιος ἔστω Ἀθηναίων καὶ νηποινεί τεθνάτω καὶ τὰ χρήματα αὐτοῦ δημόσια ἔστω καὶ τῆς θεοῦ τὸ επιδέκατον…» μετάφραση: « Ὀποιος καταλύει την δημοκρατία στην Αθήνα ή μετά την κατάλυσἠ της αναλαμβάνει κάποιο αξίωμα, να θεωρείται εχθρός των Αθηναίων και να θανατώνεται χωρίς ο φονέας να υπόκειται σε ποινή και η περιουσία του να δημεύεται και το ένα δέκατο να αφιερώνεται στη θεά….» Ο όρκος δε που απορρέει από το ψήφισμα αναφέρεται στο κείμενο « περί μυστηρίων» 96-98 του ρήτορος Ανδοκίδου.
Αυτήν την αρχαιοελληνική πατροπαράδοτη δημοκρατική παράδοση αμαυρώνει το στρατιωτικό πραξικὀπημα της 21ης Απριλίου 1967. Που σημαίνει ότι καταλύεται το Σύνταγμα, ο ανώτατος νόμος της Πολιτείας που ορίζει ως πολίτευμα την Δημοκρατία και τον Κοινοβουλευτικό τρόπο διακυβέρνησης της Χώρας. Βεβαίως αυτἠ η εκτροπή δεν προέκυψε από παρθενογένεση, αλλά από συγκεκριμένα αίτια και συνθήκες στο πλαίσιο του κοινωνικο-οικονομικού καθεστώτος, του ξένου παράγοντα και του αστικού πολιτεύματος, το οποίο φαίνεται ότι δεν μπόρεσε να αποτρέψει την ολέθρια αυτή εξέλιξη.
Κηρύσσεται λοιπόν στρατιωτικός νόμος και έπεται αναστολή άρθρων του Συντάγματος που αναφέρονται στις πολιτικές ελευθερίες. Κατάργηση συλλόγων, λογοκρισία, κλείσιμο εφημερίδων και περιοδικών κυρίως της αριστεράς και παράλληλα χιλιάδες συλλήψεις που αφορούν όλο τον πολιτικό κόσμο, κατ’ αρχάς όλη την πολιτική ηγεσία, αλλά και απλά στελέχη, ανθρώπους που συνδέονται κυρίως με την αριστερά και με το κέντρο. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι θα οδηγηθούν στον Ιππόδρομο και σε άλλους ανοιχτούς χώρους και στη συνέχεια 6000 από αυτούς θα εκτοπισθούν στη Γυάρο. Και όχι μόνο με συλλήψεις, αλλά και με δολοφονίες εκδηλώνεται η πολιτική ανελέητης βίας και κατατρομοκράτησης του πληθυσμού από την πρώτη μέρα του πραξικοπήματος. Παρόμοιες ενἐργειες βεβαίως διώξεων και φυλακίσεων απλώνονται σε όλη την επικράτεια. Να σημειωθεί ὀτι οι αλλεπάλληλες πράξεις βίας και παράλογες απαγορεύσεις που άγγιζαν ακόμη και πτυχές της καθημερινότητας στόχευαν στο εκφοβισμό του πλήθους των πολιτών, με σκοπό να τους αδρανοποιήσουν, να τους καθηλώσουν, να κάμψουν το ηθικό τους και να αποτρέψουν την παραμικρἠ αντίθεση και πολύ περισσότερο οργανωμένη αντίδραση έμπρακτης αμφισβήτησης.
Όμως παρά την πληθώρα των απαγορεύσεων που επέβαλε η Χούντα εξ αρχής εκδηλώνονται οι πρώτες σπίθες αντίστασης με την δυναμική δράση κινήσεων και οργανώσεων εναντίον της δικτατω(ο)ρίας που αποτελούν μια ρωγμή στη σιωπή και ένα πονοκέφαλο στο στυγνό πολιτικό καθεστώς που επιβάλλει μια καθημερινότητα, η οποία έρχεται αντιμέτωπη με τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ελευθερία έκφρασης. Ίχνος σεβασμού δεν επέδειξε η Χούντα ακόμη και στο πρωταρχικό, πανανθρώπινο ατομικό δικαίωμα της προστασίας του φυσικού αγαθού της ζωής.
Στο σημείο αυτό οφείλουμε να επισημάνουμε ότι αναμφισβητήτως σημείο καμπής του Αντιδικτατορικού Αγώνα συνιστά η οργάνωση και απόπειρα δολοφονίας του Γεωργίου Παπαδοπούλου από τον πολιτικό και ποιητή Αλέκο Παναγούλη, ενέργεια που τον ανέδειξε σε κορυφαία μορφή του αντιδικτατορικού αγώνα κατά του αυταρχικού καθεστὠτος.
Στις 13 Αυγούστου 1968 ενεργοποιεί εκρηκτικό μηχανισμό που είχε τοποθετηθεί στην Λεωφόρο Σουνίου πάνω στην διαδρομή που ακολουθούσε ο Γεώργιος Παπαδόπουλος με στόχο την ανατίναξη του αυτοκινήτου του. Όμως η αποτυχία της απόπειρας θα οδηγήσει στη σύλληψη του Αλέκου Παναγούλη με επακόλουθο σκληρά βασανιστήρια μέχρι την δίκη τού ιδίου και άλλων δεκατεσσάρων κατηγορουμένων στις αρχές Νοεμβρίου 1968. Το δικαστήριο θα τον δικάσει δις εις θάνατον , ενώ ο ίδιος θα αρνηθεί να υποβάλει αίτηση χάριτος. Τελικἀ η ποινή αυτή δεν εκτελέσθηκε εξ αιτίας συντονισμένης και δυναμικής αντίδρασης της διεθνούς κοινής γνώμης. Κατόπιν τούτου ο Αλέκος Παναγούλης παρέμεινε κρατούμενος στις φυλακές Μπογιατίου (Αγίου Στεφάνου) για τα επόμενα πέντε χρόνια υπομένοντας σκληρά βασανιστήρια.
Μετά την πτώση της Χούντας και την αποκατάσταση της Δημοκρατίας στις εκλογές της 17ης Νοεμβρίου 1974 ο Αλέκος Παναγούλης εκλέγεται Βουλευτής του Ελληνικού Κοινοβουλίου, αξίωμα και θέση από την οποία εργάζεται πυρετωδώς για τον πλήρη εκδημοκρατισμό του κρατικού μηχανισμού με μία διαδικασία ουσιαστικής και εις βάθος κάθαρσης από τα κατάλοιπα της δικτατω(ο)ρίας. Ο Αλέκος Παναγούλης θα σκοτωθεί στο μοιραίο και αμφιλεγόμενο αυτοκινητιστικό δυστύχημα την 1η Μαϊου 1976.
Τα βασανιστήρια λοιπόν κυριαρχούν στην καθημερινότητα της πολιτικής δράσης της Χούντας. Εικονικές εκτελέσεις, βιασμοί, μαστιγώματα ηλεκτροσόκ. Δεν πρόκειται για μεσαιωνικές πρακτικές, αλλά για βασανιστήρια που εφαρμόστηκαν συστηματικά. Όσοι θεωρούνταν ύποπτοι, συλλαμβάνονταν. Κι όσοι αρνούνταν να μιλήσουν βασανίζονταν. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία κατά τη διάρκεια της σκοτεινής και απάνθρωπης επταετίας συνελήφθησαν περισσότερα από 90.000 άτομα. Για πολλούς από αυτούς ο εγκλεισμός, ο ψυχολογικός πόλεμος και οι πολύωρες ανακρίσεις ήταν μόνο η αρχή.
Το πιο διαβόητο κολαστήριο βρισκόταν στην οδό Μπουμπουλίνας 18, στο κέντρο της Αθήνας, πίσω ακριβώς από το Εθνικό Μουσείο και το Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Οι κραυγές και τα βογγητά που αντηχούσαν από τον 4ο όροφο του κτηρίου ήταν καθημερινό φαινόμενο. Το ίδιο συνέβαινε στο στρατόπεδο του Διονύσου, στο καταδρομικό Έλλη, στις φυλακές στο Μπογιάτι (ο γωστός Αγιος Στέφανος Αττικής), στο ΕΑΤ-ΕΣΑ, στη Χαλκηδόνα στὴν ἔξοδο της οδού Αχαρνών προς Εθνική Αθηνών Λαμίας. Ο ξυλοδαρμός ήταν το τυπικό «καλωσόρισμα». Έπειτα ξεκινούσε το πραγματικό μαρτύριο.
Μία από τις αγαπημένες πρακτικές των βασανιστών της οδού Μπουμπουλἰνας ἠταν η φάλαγγα.
Στα αμπάρια του καταδρομικού Έλλη συνηθισμένη ήταν επίσης η πρακτική του ηλεκτροσόκ.
Το στρατόπεδο του Διονύσου έμεινε γνωστό για το βασανιστήριο της εικονικής εκτέλεσης.
Το βασανιστήριο της ορθοστασίας, ένα από τα «κλασσικότερα» και αρχαιότερα μαρτύρια βασιζόταν στην σταδιακή εξάντληση του θύματος σωματικά και ψυχικά. Δεν είναι τυχαίο που το βασανιστήριο της ορθοστασίας έχει χαρακτηριστεί ως το «ύπουλο μαρτύριο». Όταν ο άνθρωπος μένει πάρα πολλές ώρες όρθιος, όλο το αίμα κατεβαίνει από τον εγκέφαλο στα πόδια. Τότε αρχίζει να χάνει τον έλεγχο των σκέψεών του . Ξεκινούν τα οράματα, οι παραισθήσεις. Το θύμα γίνεται ευάλωτο και σταδιακά «λυγίζει».
Εξ ίσου «ύπουλο» ήταν και το βασανιστήριο της σταγόνας. Το επωνομαζόμενο και «κινέζικο βασανιστήριο του νερού» βασιζόταν και πάλι στην πνευματική εξουθένωση του θύματος.
Αναμφίβολα από τα πιο φρικτά βασανιστήρια ήταν τα σεξουαλικά. Βιασμοί και σοδομισμοί αποτελούσαν την υψίστη ηθική, σωματική και ψυχική ταπείνωση για το θύμα.
Τόση η αναλγησία, τόση η βαναυσότητα, τόση η ωμότητα, τόση η κτηνωδία, τόση φρικαλεότητα πού ούτε σε ποινικούς κρατούμενους, υποθέτω, εκδηλώνεται. Τόση η μισαλλοδοξία και η μανία προς πολιτικούς αντιπάλους. Τα βασανιστήρια ήταν γνωστά ήδη από τον πρώτο χρόνο της επιβολής της Χούντας. Με την πτώση της ακούστηκαν και επίσημα στις δικαστικές αίθουσες. Ωστόσο εν τέλει η πλειοψηφία των βασανιστών που κάθισε στο ειδώλιο έπεσε στα «μαλακἀ».
Είναι δε αξιοσημείωτο ότι αυτό δεν ενόχλησε και τόσο τους μαχητές που υπέστησαν τα σκληρά βασανιστήρια και αυτὸ προκύπτει από δηλώσεις, όπως: πρώτον αυτή του Ανδρέα Λεντάκη Στοχαστή και Συγγραφέα, ο οποίος ως Πρόεδρος της ΕΔΑ και Βουλευτής του ενιαίου Συνασπισμού το 1989 τάχθηκε υπέρ της αποφυλάκισης των Απριλιανών ισχυριζόμενος: « …ενώ ο ίδιος υπήρξα θύμα της δικτατω(ο)ρίας και συνεπώς θα μπορούσα να ζητάω την παραμονή των Απριλιανών στη φυλακή, πρότεινα την αποφυλάκισή τους, γιατί ένας πολιτικός πρέπει να σκέπτεται πολιτικά, αλλά και ανθρωπιστικά πέρα από μικροψυχίες και προσωπικές πικρίες με άξονα τον ανθρωπισμό και το εθνικό συμφέρον»
και δεύτερον: αυτὴ του Περικλή Κοροβέση, λογοτέχνη και αρθρογράφου, ο οποἰος μεταξύ άλλων δηλώνει «…αν εγώ βασανίσθηκα και κρεμάστηκα, όπως τον Χριστό, δεν θα ζητούσα να εκτελέσω τους σταυροτήδες μου. Αλλά να μην επαναληφθεί αυτό …»
Στον αντίποδα λοιπόν του κυνισμού των βασανιστών, της ακραίας ηθικής ευτέλειάς τους και κατάπτωσης ορθώνεται ένα ηθικό μεγαλείο με ανεξικακία και μεγαθυμία, μία πνευματική υπεροχή και ανωτερότητα, όπως αρμόζει σε μαχητές που υπερασπίζονται τα ιδανικά της δημοκρατίας, της ελευθερίας, του ανθρωπισμού.
Τα κολαστήρια των βασανισμών θεωρούμε ὀτι αποτελούν την πλέον μελανή πτυχή και καταδικαστέα τακτική των πραξικοπηματιών. Γι αυτό και η αναφορά μας αυτή στην 21η Απριλίου 1967 επικεντρώνεται στο θέμα αυτό, με σκοπό να παρακινηθούν κυρίως οι νέοι άνθρωποι να γνωρίσουν ( πλούσια και ποικίλη η σχετική αρθρογραφία και βιβλιογραφία), και να μάθουν για το πιο πρόσφατο πολιτικό ιστορικό παρελθόν και να διδαχθούν από αυτό. Βεβαίως η επάρατος Επταετία είχε και τις άλλες όψεις της Εσωτερικής πολιτικής (Οικονομία Παιδεία κλπ.) και Εξωτερικής πολιτικής με αιχμή τα Εθνικά θέματα που, να μην λησμονούμε ότι κατέληξε στην Κυπριακή τραγωδία.
Εδώ και μισό αιώνα συν ο Κοινοβουλευτικός βίος στην Ελλάδα λειτουργεί ομαλά, σημαντικό αυτό βεβαίως και ‘’ἐκ τῶν ὧν οὐκ ἄνευ’’. Ὅμως εξετάζοντας ὅλη την 50χρονη αυτή πορεία εύλογο είναι να αναρωτηθούμε πού βρισκόμαστε σήμερα; Δικαιώθηκαν οι αγὠνες και οι θυσίες ; Χρήσιμο επίσης είναι να θυμηθούμε και μερικά από τα συνθήματα που κυριάρχησαν κατά την εξέγερση στο Πολυτεχνείο τον Νοέμβρη του 1973 και συμπύκνωναν τη βούληση και τις αναγκαιότητες για καλύτερες συνθήκες ζωής. Συνθήματα με πολιτικό περιεχόμενο και στόχους για την ανατροπή του φασιστικού καθεστώτος, για την απεξάρτηση της χώρας από ξένους ιμπεριαλιστικούς στρατιωτικούς και πολιτικούς οργανισμούς, για εθνική ανεξαρτησία, για δημοκρατία και λαϊκή κυριαρχία, για το δικαίωμα στην εργασία, στην μόρφωση. « Απόψε πεθαίνει ο φασισμός» « Εργάτες, αγρότες, φοιτητές» «Λαός ενωμένος ποτέ νικημένος» « Έξω οι Αμερικάνοι» «Έξω από το ΝΑΤΟ» « Λαέ πεινάς… Γιατί δεν πολεμάς» «Λαέ πολέμα, σου πίνουνε το αίμα» « Οι φοιτητές δεν βολεύονται, βουλεύονται» «Ουαί ! Γραμματείς, Φαρισαίοι, Υποκριτές» «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» « Απὀψε θα κάνει ξαστεριά» « Έξι χρόνια αρκετά, δεν θα γίνουνε επτά» « Ένας είναι ο αρχηγός, ο κυρίαρχος Λαός» .
Αν τα συνθήματα αυτά έχουν διαχρονική διάσταση ή και επικαιρότητα είναι ένα ερώτημα. Αφήνουμε την απάντηση στον αγαπητό αναγνώστη που έκανε τον κόπο να διαβάσει το κείμενό μας και τον ευχαριστούμε γι’ αυτό.
Ακολουθούν βίντεο με τους Αλέκο Παναγούλη, Ανδρέα Λεντάκη, Περικλή Κοροβέση, Σάκη Καράγιωργα.