Από τον Τ. Μακρή
Η ΑΓΜΑΣΤΙΑ
Ήταν πηλός πάνω στο μαύρο χώμα, κεραμίδι σε χρώμα κεραμιδί, γι΄αυτό και ευδιάκριτο, όπως ήταν ξεπλυμένο από τη νυχτερινή βροχή του πρωτοβροχάρη Σεπτέμβρη. Ο νους μου και η συγκεντρωμένη ματιά μου ήταν βέβαια στα σαλιγκάρια, που το ΄χουμε παράδοση στον τόπο μας να τα μαζεύουμε στα πρωτοβρόχια, γιατί το στυφάδο της Πολιχνιάτικης μαγειρικής με τα άμοιρα ζωύφια, είναι φανταστικό στη μυρουδιά και στη γεύση.
Το αντικείμενο όμως είχε προκλητική θέση, χρώμα και σχήμα και ξέχασα, προς στιγμήν, τα σαλιγκάρια. Το πήρα στα χέρια μου, μια χούφτα πράγμα και προσπάθησα να καταλάβω τι ήταν. Κατ΄αρχάς ήταν χοντρό κεραμίδι πλασμένο με χέρια και ανθρώπινο μυαλό. Ήταν όμως χοντροκομμένο, ένδειξη ότι είχε πολύ παλιά ιστορία, ίσως να ήταν και προϊστορικό. Είχε μια βάση, ένδειξη ότι ήταν σκεύος, για να τοποθετείται κάπου. Στο επάνω μέρος είχε κοίλωμα ρηχό κι έτσι ήταν ακατάλληλο για χρήση ποτηριού, ούτε όμως και λύχνου, γιατί δεν είχε υποδοχή για φιτίλι, εκτός αν για φιτίλι χρησιμοποιούσαν επιπλέουσα «καπτούρα», το φυτικό φυτιλάκι, που χρησιμοποιείται ακόμη στα καντήλια. Αν ήταν έτσι, θα ήταν σκεύος πριν από την ανακάλυψη του λύχνου με φιτίλι.
Καλά ήταν τα σαλιγκάρια αλλά τούτο το αντικείμενο έκανε το μυαλό μου άνω-κάτω και μονοπώλησε το ενδιαφέρον μου. Πόσα χρόνια να βρίσκεται στο χώμα, ποιοι ήταν οι άνθρωποι, που το έφτιαξαν, ποιος είναι ο τόπος που πατώ; Αναφέρεται πουθενά στις ιστορικές πηγές ή είναι ένας πολύ ασήμαντος, σαν που είναι κάθε σπιθαμή γης στην Ελλάδα και μάς κάνει να στεκόμαστε μόνο στα εξόφθαλμα σημαντικά και τ΄ άλλα να τα λέμε ασήμαντα; Πιο πέρα κι άλλο κεραμίδι, κι άλλο, κι άλλο, πιο πολλά είναι τα κεραμίδια, παρά τα πετράδια στο χωράφι. Όστρακα τα λένε οι αρχαιολόγοι και είναι ένδειξη πως εκεί ήταν οικισμός. Πόσο μεγάλος; Μπήκα στο διπλανό χωράφι και πλυμένα καθώς ήταν φαινόταν κι εκεί τα κεραμίδια. Πήγα στο δίπλα, στο παραδίπλα κι ήταν κι εκεί η ίδια εικόνα.
Δεν χρειάζεται κανείς να είναι αρχαιολόγος, για να σκεφθεί πως ο τόπος έχει αρχαιολογικό ενδιαφέρον. Άραγε το έχει εντοπίσει η αρχαιολογική υπηρεσία του νησιού μας; Ξέρει ποιος οικισμός θα μπορούσε να βρίσκεται εδώ; Αν ξέρει, γιατί δεν το λέει και σε μάς, να το ξέρουμε, έτσι από περιέργεια, να ξέρουμε τι είδους γονίδια, εγκαταστημένα στο γονιδίωμά μας, καθορίζουν τη βιολογική μας πορεία. Ο Χαρίλαος Καράτζανος δεν ήτα αρχαιολόγος. Ήταν όμως άνθρωπος που αγαπούσε τον τόπο του κι είχε την πνευματική επάρκεια να καταλάβει πως οι τρείς διαστάσεις του χρόνου παρελθόν, παρόν και μέλλον καμιά τους δεν μπορεί να σταθεί μόνη της. Αυτά τα πολύ δύσκολα είχε στο μυαλό του ο αείμνηστος Χαρίλαος και έζευξε το παρελθόν με το τώρα, δίνοντας όνομα στον ξεχασμένο οικισμό, γιατί καταλάβαινε πως ο άνθρωπος, για να προχωρήσει στο μέλλον, πρέπει να πάρει δύναμη από το παρελθόν, σαν τα παιδιά που στο παιχνίδι «αμπάριζα» έπαιρναν δύναμη από τη βάση τους κι έλεγαν : «πατώ αμπάριζα και βγαίνω» κι είχαν προτεραιότητα.
O Xαρίλαος λοιπόν ήξερε πως πολλά τοπωνύμια κουβαλούσαν το όνομά τους από αρχαιοτάτων χρόνων. Ο οικιστής της Λέσβου ο Μάκαρος έχει ακόμα στη είσοδο του Κόλπου Καλλονής το χώρο του, τα Μάκαρα. Οι κόρες του έχουν αφήσει στην Ιστορία, αλλά και στο σήμερα την Πύρρα, την Άντισσα, τη Μυτιλήνη, Ίσσα και Μήθυμνα. Όσο για την Αγαμήδη, που δεν ξέρουμε πού βρίσκεται. Ο Χαρίλαος όμως ήξερε πως εκεί, που βρήκα εγώ τα όστρακα-κεραμίδια, ο τόπος λέγεται ακόμα Αγμαστιά. Όταν προσπαθήσαμε να ετυμολογήσουμε τη λέξη, η μόνη λογική ανάλυση, που προκύπτει, είναι: Αγαμήδης+ εστία. Αυτή λοιπόν είναι η ζητούμενη Αγαμήδη; Ο Χαρίλαος δεν ήταν αρχαιολόγος, λογικές σκέψεις έκανε ο άνθρωπος κι εγώ κεραμίδια βρήκα. Οι αρχαιολόγοι ας βρουν χρόνο κι ας ασχοληθούν λίγο μ΄αυτόν τον χώρο, να μάθουμε κι εμείς τι είδους αμπάριζα πατούμε.
Την άνοιξη που μάς πέρασε, βρέθηκα στα ίδια χωράφια για συλλογή άγριων σπαραγγιών. Σ΄ένα τοίχο-πεζούλα ήταν δυο λαχταριστά σπαράγγια κι έκανα προσπάθεια να τα πιάσω. Ο τοίχος, ποιος ξέρει πόσων χρόνων ήταν, κατρακύλησε και μ΄άφησε πάλι έκπληκτο, γιατί μαζί με τις πέτρες κύλησε κι ένα κομμάτι χοντρό κεραμίδι, σίγουρα θραύσμα από μεγάλο παλιό πιθάρι. Φαίνεται παράλογο να μεταφέρθηκε από αλλού, για να χτιστεί σε μια ξερολιθιά . Θα βρέθηκε εκεί κάπου και ρίχτηκε στα μόλια της πεζούλας, για να αποκαλυφθεί τώρα και να μάς διαβεβαιώσει πως τα νοτιονατολικά παράλια του Κόλπου Καλλονής, από την Πύρρα μέχρι τον Γαρμπιά είχαν διαχρονικό ενδιαφέρον στους ανθρώπους. Πύρρα, Κουρτήρ, Αρά, Αγμαστιά, Χαλακιά είναι αρχαιολογικοί χώροι, που με τα ονόματά τους μόνο απαντούν στην ανθρώπινη περιέργεια, αλλά λένε λίγα μόνο και προκαλούν : Αν θέλετε περισσότερα, ξεσκεπάστε μας να ανασάνουμε και θα σας τα πούμε….
Για την Πύρρα, τη γνωστή ιστορική πόλη, δε χρειάζεται άλλη ενασχόληση μαζί της. Η ιστορία και η αρχαιολογία ξέρουν κι έχουν μιλήσει γι’ αυτήν. Το Κουρτήρ
είναι προϊστορικός παραθαλάσσιος οικισμός στο ακρωτήρι Λισβορίου κοντά στο λιμανάκι κι έχει εμφανείς στο βυθό της θάλασσας λιμενικές εγκαταστάσεις, οι οποίες βυθίστηκαν μάλλον από γεωλογικές διεργασίες. Η μικρή χερσόνησος που υπάρχει κρύβει στην αγκαλιά της τα μυστικά της ζωής εκείνης. Των ίδιων χρόνων πρέπει να είναι και η Χαλατσιά στην περιοχή Περιβόλας, γιατί έχει παραπλήσια χαρακτηριστικά. Λέγεται Χαλατσιά,
γιατί τα ερείπιά της ήταν εμφανή και στη στεριά και στη θάλασσα. Στη θάλασσα πρέπει να επεκτεινόταν η μικρή χερσόνησος, γιατί βρίσκονται βυθισμένες πέτρες στην προέκτασή της. Και οι δύο προϊστορικοί οικισμοί πρέπει να ήταν αξιόλογοι και έχουν κοινό χαρακτηριστικό τις χερσονήσους, που πάνω τους ήταν χτισμένοι, για να έχουν τροφοδότη τη θάλασσα αλλά και πίσω τους τη στεριά με εύφορες γαίες.