Σκαλα jpg

φωτο: Βαγγέλης Μόσχου

Από τον Τάσο Μακρή

ΤΑ ΑΡΑ

Κάποια τυχαία ευρήματα μάς προσανατολίζουν προς ένα νέο οικισμό, που πιθανό να άρχισε τη ζωή του αμέσως μετά την Πύρρα. Είναι ο οικισμός Αρά. Το ότι υπήρξε αυτός ο οικισμός το μαθαίνουμε από τα ευρήματα στις ανασκαφές για θεμελίωση των εξοχικών σπιτιών, που έχουν κτιστεί σε μια μεγάλη παραθαλάσσια πεδινή έκταση. Κτίσματα καταχωμένα σε βάθος δύο-τριών μέτρων συναντούν οι εκσκαφές και χτίζουν πάνω τους. Έτσι είναι κοινό μυστικό ότι κάτω από τα εξοχικά κοιμάται αρχαίος οικισμός. Ένα άλλο στοιχείο είναι ότι τα ευρήματα δε βρίσκονται όλα στο ίδιο βάθος και θα μπορούσε να δοθεί γι΄αυτό μια λογική εξήγηση. Αλλά πρέπει πρώτα να δοθεί η απάντηση σε υποτιθέμενη ερώτηση: Πότε ήκμασε και γιατί χάθηκε ο οικισμός αφήνοντας πίσω του μόνο το αρχαιοπρεπές όνομά του, «Αρά»;

ΣΚΑΛΑ
ΣΚΑΛΑ

Ο μικρός κάμπος και η προέκτασή του, η αλυκή φαίνονται και σε άσχετον ακόμα από γεωλογία πως προήλθαν από προσχώσεις χειμάρρων. Ο ένας είναι ο αλμυροπόταμος του Γλάρου, που φέρνει νερά από τις θερμές πηγές Λισβορίου κι ο άλλος μικρότερος, αλλά πιο δραστήριος, που κουβαλά τα ασταθή χώματα απ΄ το Κοφίνι και τις ανατολικές υπώρειες του Άγιου Λια. Στη διάρκεια δύο χιλιετιών θα έγιναν σίγουρα αρκετές πλημμύρες, οι οποίες με συμβολή και σεισμών, αφού η περιοχή βρίσκεται πάνω στο ρήγμα του Κόλπου, κατέχωσαν τον οικοδομηθέντα και επαναοικοδομηθέντα οικισμό. Ήταν ένας καταραμένος τόπος, γι΄αυτό και θα του έδωσαν το όνομα «Αρά», που σήμερα σημαίνει κατάρα.

Τα παραπάνω είναι μια εκδοχή, που στηρίζεται ίσως πάνω σε μαχητά στοιχεία. Το θέμα περιμένει κι άλλα πιο χειροπιαστά. Μέχρι να βρεθούν όμως, να κάνουμε και μια άλλα υπόθεση: Οι «αρές» ήταν μια πρακτική της αρχαίας θρησκείας και ισοδυναμούσαν με αρνητικές ευχές του τύπου «να ψοφήσει η κατσίκα του γείτονα». Για να εισακουστούν οι τέτοιες ευχές από τις θεότητες, οι αρχαίοι μας πρόγονοι είχαν βωμούς, τους οποίους ονόμαζαν και αυτούς «αρές» κι έριχναν εκεί τον λίθον του αναθέματος, ζητώντας την τιμωρία των εχθρών τους. Είναι λοιπόν πιθανόν, και κάπου σε μια γωνιά του οικισμού να υπήρχε τέτοιος βωμός, από τον οποίο πήρε και το όνομά του, που έμεινε μέχρι τις μέρες μας.

Θα μπορούσε να σταθεί και μια άλλη εκδοχή, πιο φαντασιόπληκτη. Ας τη δούμε όμως κι αυτή, κάτι μπορεί να προσθέσει. Στις μέρες μας, στην άκρη του κάμπου, στο λόφο πάνω από τη Σκάλα, μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα υπήρχαν τα ερείπια πρωτοχριστιανικής εκκλησίας, την οποία λεηλάτησε πρώτος ο Καλιάμπεης, για να χτίσει το μέγαρό του κι ακολούθησε ο παπά Λεβέντης, για να χτίσει τον Άγιο- Γιάννη. Αυτό μάς λέει ότι ο οικισμός Αρά ξεκίνησε σαν ειδωλολατρικός και εξελίχθηκε σε χριστιανικό. Αυτή η διαδικασία όμως δεν έγινε με την αγιαστούρα στο χέρι, αλλά με σοβαρές εντάσεις και μίση και ίσως να έφταναν και σε κατάρες, αρές, που έμειναν στο τέλος όνομα, όταν έγιναν όλοι χριστιανοί.

Σ όλους αυτούς τους χρόνους η Σκάλα δεν υπήρχε πουθενά, ούτε ίχνος κτίσματος βρέθηκε στην επιφάνεια ή στο υπέδαφός της ούτε συγκεκριμένο όνομα δεν είχε ο παραλιακός χώρος. Πρέπει να ήταν μια ακτή δίχως καμιά σημασία, με στεριανό χώρο καλυμμένο με βούρλα και υφάλμυρα στάσιμα νερά, συνέχεια της μορφολογίας της αλυκής, του Συνοικισμού και των εκβολών των ρευμάτων, που τώρα πια τα κάναμε δρόμους. Μερικά κτίσματα βρέθηκαν στις υπώρειες του λόφου, ψηλότερα δηλαδή και ήταν ακάλυπτα, όπως η εκκλησία, γιατί δεν τα έφταναν ίσως οι πλημμύρες. Λιμενικό έργο δεν βρέθηκε πουθενά, για  να προκύψει η απορία: Τα Αρά δεν χρειαζόταν λιμάνι; Τι είδους παραθαλάσσιος οικισμός ήταν;

Η Σκάλα πάντως έγινε οικισμός και λιμάνι πολύ αργότερα, επί τουρκοκρατίας, όταν το οθωμανικό κράτος κατάφερε να περιορίσει την πειρατεία. Την ίδια εποχή ο πληθυσμός της Κωνσταντινούπολης είχε μεγαλώσει και χρειαζόταν τρόφιμα. Τα σιτηρά τα εύρισκε στη Μαύρη θάλασσα και το λάδι το αναζήτησε στη Μεσόγειο και κυρίως στα νησιά μας. Με την αύξηση της τιμής του λαδιού υποχώρησαν καλλιέργειες σιτηρών και κρασιού και αυξήθηκε η παραγωγή λαδιού, η οποία έπρεπε να εξαχθεί. Ο μόνος δρόμος εξαγωγής ήταν η θάλασσα. Υπήρχε λοιπόν ανάγκη λιμανιού, γιατί δρόμος προς Μυτιλήνη δεν υπήρχε.Η περιοχή Πολιχνίτου, η πρώην Πυρραία Χώρα ήταν αποκομμένη από το άλλο νησί με το πυκνό πευκόδασος, από τα έλη των Μέσων μέχρι τις εκβολές του Βούρκου ποταμού.To πλησιέστερο σημείο της παραλίας από τον Πολιχνίτο ήταν η Σκάλα, που δε λεγόταν Σκάλα, δεν είχε όνομα, ήταν ένα ασήμαντο κομμάτι παραλίας. Τον 17ο αιώνα όμως οι χείμαρροι του Γλάρου και τ΄ Αρά είχαν προσχώσει τη θάλασσα και κατάφεραν μια γλώσσα αμμουδιάς να την προεκτείνουν και να προστατεύσουν από το Βοριά, τη Σκάλα. Κι επειδή οι επικρατέστεροι άνεμοι στον Κόλπο είναι οι βορειοανατολικοί, η Σκάλα έγινε φυσικό λιμάνι. Άρχισαν λοιπόν να έρχονται τα ιστιοφόρα, να παίρνουν στην αρχή μόνο λάδι και σιγά-σιγά κι άλλες παραγωγές και να μάς φέρνουν αποικιακά.

Tο λιμάνι δεν είχε τεχνητά έργα. Στη στεριά δεν υπήρχε ούτε ένα κτίσμα. Δρόμος για σύνδεση με τον Πολιχνίτο δεν υπήρχε, Νερό, που το είχαν ανάγκη οι ναυτικοί δεν υπήρχε, παρά μόνο γλυφά πηγάδια. Όλα έπρεπε να γίνουν από την αρχή. Πρώτα έγινε ο δρόμος, ο οποίος ήταν δρόμος υποζυγίων. Άρχιζε από την Κάτω Γρίπα, τα Τούρκικα, όπως λέγονται ακόμα, και είναι η συνοικία πάνω από το παλιό Γυμνάσιο, από το δρόμο προς τον Άγιο-Γιώργη μέχρι το πάρκιγκ, στον Τζίγκο. Ο δρόμος περνούσε από την Αγία-Παρασκευή, τη Μπγαδούλα (είχε νερό και οι γυναίκες έβαζαν μπουγάδα), περνούσε πίσω από το Νεκροταφείο, έπαιρνε το πλάι του Αγίου-Λια και πριν φτάσει στο Σύλλακο, κατηφόριζε και περνούσε πίσω από την Αγία Παρασκευή της Αγμαστιάς να συναντήσει το σημερινό δρόμο προς Νυφίδα και να κατεβεί στη Σκάλα από το κοινό κομμάτι του ασφαλτόδρομου. Ήταν λιθόστρωτος, για να μη γλιστρούν τα υποζύγια και να μην καταστρέφεται από τα νερά και τις λάσπες. Σώζονται ακόμα μικρά κομμάτια του, για να δείχνουν τη χάραξή του. Ο δρόμος αυτός πρέπει να έγινε στο τέλος του 17ου αιώνα ή στις αρχές του 18ου, γιατί νωρίτερα δεν υπήρχε λόγος να γίνει λιθόστρωτος δρόμος.

Η Σκάλα αρχίζει τότε να γίνονται χώρος με ενδιαφέρον. Οικογενειακές μαρτυρίες και στοιχεία οφθαλμοφανή μας λένε πως δυο αδέρφια από τα απέναντι Παράκοιλα είδαν πρώτοι τις δυνατότητες, που διαμορφώνονταν και έκαναν το τόλμημα να μετοικίσουν στο νέο λιμάνι και να γίνουν τροφοδότες των πληρωμάτων των ιστιοφόρων και γενικά των εργαζομένων, που άρχισαν να μαζεύονται στην παραλία. Το πρώτο τους πρώτο τους οίκημα στέκεται ακόμα, χαμένο ανάμεσα στα άλλα, που χτίστηκαν υστερότερα. Ο Σάββας και ο Στρατής Χατζηευστρατίου από τα Παράκοιλα ήταν οι πρώτοι μόνιμοι κάτοικοι του λιμανιού. Ο Σάββας,, όμως υπήρξε ο πιο τυχερός, γιατί βρήκε, όπως λέγεται και όπως φαίνεται, μεγάλο θησαυρό κάτω από μια βρουλιά, την οποία ξερίζωσε ο γάιδαρός του, που ήταν δεμένος. Η αληθοφάνεια αυτής της ιστορίας φαίνεται από τα αποτελέσματα. Ο Σάββας αγόρασε ένα μεγάλο τσιφλίκι στον Βούρκο, το οποίο και σήμερα ανήκει τεμαχισμένο στην πολυπλόκαμη οικογένεια των Σαββαίων. Εκτός αυτού, στο λιμάνι αγόρασε ό,τι ακίνητο πουλιόταν, γι αυτό οι περισσότερες ιδιοκτησίες της Σκάλας ακόμα είναι σάββικες. Στα παραθαλάσσια ακίνητα έχτισε αποθήκες- μαγαζιά, για να αποθηκεύονται τα εμπορεύματα, που έφερναν τα ιστιοφόρα. Έτσι το λιμάνι έγινε και εμπορικός σταθμός, από τον οποίο προμηθεύονταν εμπορεύματα όλα τα χωριά της περιοχής. Αυτή η δραστηριότητα έδωσε και το πρώτο όνομα στο λιμάνι: το είπαν “Μαγαζιά”.
Ο δρόμος, που άνοιξε ο Σάββας Χατζηευστρατίου, που τώρα πια έγινε Σάββας Σάββας, ξύπνησε τους εμπορευόμενους του Πολιχνίτου και έσπευσαν να αγοράσουν ό,τι ακόμα έμεινε απόλυτο στα Μαγαζιά. Έτσι βρίσκουμε τώρα ιδιοκτησίες οικογενειών Σάκκηδων, Δεληγιάννηδων, Κουλαράδων, Κιντάδων, Κλαδογένηδων, Μπλάνηδων, Σαραντίδηδων, οικογενειών που διακινούσαν το εμπόριο.
Παλιά Σκάλα
Παλιά Σκάλα-Φωτο:Γιώργος Καρακλάς

Το λιμάνι πια, στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα δεν μπορούσε να ικανοποιηθεί με ονόματα όπως “Γιαλός” και “Μαγαζιά”, ζητούσε κάτι το πιο εμβληματικό και πιο εύχρηστο. Στα θυρανοίξια του Ναού του Αγίου Ιωάννη, αρχές του 20ου αιώνα, που χτίστηκε με τις άοκνες προσπάθειες του παππά Λεβέντη, προτάθηκε από τον Δεσπότη το όνομα “Ελπίς”. Η πρόταση αυτή συζητιόταν και πριν αλλά δεν φαινόταν αρκετά ικανοποιητική. Όταν μετά την απελευθέρωση ήρθαν οι γραφειάδες δημόσιοι υπάλληλοι, τα επίνεια των μεγάλων χωριών τα ονόμασαν Σκάλες, όπως έλεγαν Παλιά Ελλάδα από την εποχή της Ενετοκρατίας. Αυτό το όνομα επικράτησε και στο δικό μας λιμάνι, ίσως γιατί τα εθνικά συνταρακτικά γεγονότα δεν μας άφηναν περιθώρια για αντιρρήσεις και αντιδράσεις.

Η Σκάλα λειτούργησε δύο αιώνες περίπου σαν διαμετακομιστικό αλλά και βιομηχανικό λιμάνι και έζησε στιγμές οικονομικής ακμής. Μεγάλα ιστιοφόρα ήταν αραγμένα, για να φορτώσουν τοπικά προϊόντα, λάδι, ελιές, σύκα, γλυκάνισο, λευκόλιθο, ρετσίνι, ξυλεία, αλάτι και να ξεφορτώσουν δημητριακά, ρύζι, μακαρόνια, αποικιακά κλπ. Για την ίδια τη Σκάλα φέρνανε χημικά, όπως σόδα για τα σαπούνια και άλλα χημικά για το πυρινοεργοστάσιο. Γι αυτό, το τελευταίο, έφερναν και μεγάλες ποσότητες πυρήνας από τη Μικρασία, γιατί η δική μας δεν ικανοποιούσε τις δυνατότητες του εργοστασίου. Πυρηνέλαιο και σαπούνια ήταν τα φορτία των ιστιοφόρων από τη Σκάλα. Αργότερα προστέθηκε και ο λευκόλιθος και το αλάτι.
Η παρακμή της Σκάλας άρχισε, όταν άλλαξε δρόμο το εμπόριο. Ο δρόμος προς την Μυτιλήνη άνοιξε προς το τέλος του 19ου αιώνα, επί τουρκοκρατίας. Όταν άρχισαν να τον διασχίζουν τα φορτηγά αυτοκίνητα, αφαιρούσαν σε κάθε τους μεταφορά δουλειά πολλών μεροκάματων εργαζομένων στο λιμάνι. Το μεγάλο πλήγμα της Σκάλας ήταν, όπως και ολόκληρου το νησιού, η διακοπή της επικοινωνίας με τη Σμύρνη και όλη την απέναντι ακτή. Ήταν τότε, που η Λέσβος, για πρώτη φορά κατάλαβε πως είναι νησί, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Ήρθε ύστερα και το ελληνικό κράτος και έβαλε δυσβάσταχτους φόρους στο σαπούνι, με αποτέλεσμα να σταματήσουν την λειτουργία τους όλα τα σαπουνοποιεία του νησιού.
Στους χρόνους μας σαπούνια δεν κάνουμε πυρηνέλαιο δεν έχουμε, τις ελιές δεν τις φροντίζουμε, λάδι δεν παράγουμε, τον λευκόλιθο των σταματήσαμε, το ρετσίνι δεν το μαζεύουμε, την αλυκή, λένε, πως θα την πουλήσουμε… Στους αρχαιολογικούς χώρους στήσαμε παραθεριστικές κατοικίες. Στους τόπους που γνώρισαν ανά τους αιώνας ανθρώπινο μόχθο και επίμονο αγώνα επιβίωσης, εμείς ξεκουραζόμαστε και κάνουμε τα μπάνια μας. Στραβά αρμενίζουμε σ’ ένα γιαλό, που ήταν πάντα ίσιος.